हर्मुज तनाव र कडा सर्तबीच अमेरिका–इरान वार्ता असफल, शान्ति प्रक्रिया थप अन्योलमा

पाकिस्तानको राजधानी इस्लामावादमा सम्पन्न अमेरिका र इरानबीचको बहुप्रतीक्षित उच्चस्तरीय वार्ता अन्ततः कुनै सहमतिबिना टुंगिएको छ । २१ घण्टासम्म निरन्तर चलेको यो वार्ता विश्व राजनीतिमा नयाँ मोड ल्याउने आशा गरिएको थियो, तर परिणाम उल्टै अनिश्चितता र तनावलाई थप गहिरो बनाउने खालको देखिएको छ । अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले वार्ता असफल भएको पुष्टि गर्दै इरानले अमेरिकी प्रस्ताव अस्वीकार गरेको बताएका छन् ।

वार्ताको केन्द्रबिन्दु इरानको आणविक कार्यक्रम थियो, जसलाई लिएर अमेरिका कठोर अडानमा देखिएको थियो । अमेरिकाले इरानले भविष्यमा कहिल्यै पनि आणविक हतियार नबनाउने स्पष्ट प्रतिबद्धता जनाउनुपर्ने माग राखेको थियो । तर इरानले यसलाई आफ्नो राष्ट्रिय अधिकारसँग जोड्दै झुक्न अस्वीकार गर्‍यो । इरानको अर्ध–सरकारी संस्था Islamic Revolutionले अमेरिकाको “अत्यधिक र अस्वीकार्य माग” का कारण वार्ता निष्कर्षमा पुग्न नसकेको जनाएको छ । यस घटनाले दुवै राष्ट्रबीचको अविश्वास कति गहिरो छ भन्ने प्रस्ट पारेको छ ।

यो संवाद विशेष रूपमा ऐतिहासिक थियो, किनकि यो एक दशकभन्दा बढी समयपछि अमेरिका र इरानबीचको प्रत्यक्ष भेटघाट थियो । सन् १९७९ Islamic Revolution (१९७९ इस्लामिक क्रान्ति) पछि यति उच्च तहको वार्ता विरलै भएको थियो । त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यसबाट ठोस समाधानको अपेक्षा गरेको थियो, तर परिणामले निराशा मात्र थपेको छ।

वार्तामा सबैभन्दा जटिल र संवेदनशील विषय हर्मुज जलडमरूमेध्यको नियन्त्रण पनि रह्यो । विश्व ऊर्जा आपूर्तिको प्रमुख मार्ग मानिने यस जलडमरूमध्यमा इरानले आफ्नो पकड कायम राख्न खोजिरहेको छ भने अमेरिका अन्तर्राष्ट्रिय आवागमन स्वतन्त्र हुनुपर्ने पक्षमा उभिएको छ । यही विषयले वार्तालाई निष्कर्षमा पुग्नबाट रोकेको प्रमुख कारणमध्ये एक बनेको छ।

यस प्रक्रियामा पाकिस्तानले महत्त्वपूर्ण मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्‍यो। पाकिस्तानी विदेशमन्त्री इसहाक दारले दुवै पक्षलाई संयमता अपनाउन र युद्धविराम कायम राख्न आग्रह गरेका छन् । उनले संवाद जारी राख्नुपर्नेमा जोड दिँदै भविष्यमा पनि पाकिस्तानले सहजीकरण गर्ने बताएका छन् । यसले कूटनीतिक ढोका अझै पूर्ण रूपमा बन्द नभएको संकेत गर्छ ।
युद्धको प्रभाव केवल कूटनीतिक तहमा सीमित छैन, यसले क्षेत्रीय स्थिरता र विश्व अर्थतन्त्रलाई समेत गम्भीर असर पारिरहेको छ । इजरायलको संलग्नतासँगै द्वन्द्व अझ व्यापक बनेको छ । तेलको मूल्य आकाशिएको छ र हजारौँ मानिसले ज्यान गुमाइसकेका छन्।

इरानभित्रको अवस्था झन् भयावह बन्दै गएको छ। राजधानी तेहरानमा बजार आंशिक रूपमा खुले पनि आर्थिक गतिविधि ठप्पजस्तै छ । महँगी तीव्र रूपमा बढेको छ, इन्टरनेट सेवा बन्द छ, र पूर्वाधारमा भएका आक्रमणले जनजीवन अस्तव्यस्त बनाएको छ। आम नागरिक बाँच्नकै लागि संघर्ष गरिरहेका छन् । यो वार्ता असफल हुनु केवल कूटनीतिक असफलता मात्र होइन, यसले सम्भावित ठूलो द्वन्द्वको संकेत पनि दिएको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासन आफ्नो अडानमा कठोर देखिएको छ भने इरान पनि पछि हट्ने संकेतमा छैन। यस्तो अवस्थामा शान्ति अझ टाढा देखिएको छ, तर निरन्तर संवाद नै सम्भावित समाधानको अन्तिम आशा बन्न सक्छ ।

अर्थ संसारमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई [email protected] मा पठाउनु होला। *फेसबुक र ट्वीटरमार्फत पनि हामीसँग जोडिन सकिनेछ । हाम्रो *युटुब च्यानल पनि हेर्नु होला।