मार्जिन ट्रेडिङ: पूँजी बजारको नयाँ आयाम र जोखिम सन्तुलन को चुनौती

नेपाली पूँजी बजारको आधुनिकीकरणमा 'मार्जिन ट्रेडिङ' एक शक्तिशाली औजारका रूपमा भित्रिएको छ। यसले बजारमा तरलता बढाउने र लगानीकर्ताको खरिद क्षमता विस्तार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। कुनै पनि विकसित बजारमा मार्जिन ट्रेडिङलाई लगानीको 'लिभरेज' मानिन्छ, जसले सीमित पूँजीमा पनि ठूलो कारोबार गर्ने बाटो खोल्छ। नेपालको सन्दर्भमा पनि हालै जारी भएको 'मार्जिन कारोबार सुविधा सम्बन्धी निर्देशिका' ले यसलाई व्यवस्थित गर्न खोजेको छ, तर यसका प्रावधानहरू र लुकेका जोखिमबारे लगानीकर्ताले व्यापक छलफल गर्नु जरुरी छ।

अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा मार्जिन ट्रेडिङले बजारमा गतिशीलता प्रदान गर्छ। निर्देशिकाले तोकेका मापदण्ड पूरा गरेका सूचीकृत कम्पनीहरूको सेयरमा मात्र यो सुविधा उपलब्ध हुने भएकाले, यसले अप्रत्यक्ष रूपमा लगानीकर्तालाई गुणस्तरीय कम्पनी छनोट गर्न सघाउँछ। लगानीकर्ताले आफूसँग भएको सेयरलाई धितोका रूपमा प्रयोग गरी थप सेयर खरिद गर्दा मुनाफाको दर (Return on Equity) वृद्धि हुने सम्भावना रहन्छ। बजार बढ्दो क्रममा हुँदा यो सुविधाले पोर्टफोलियोलाई छिटो विस्तार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ, जसले बजारमा संस्थागत सहभागिता र व्यावसायिक लगानीको संस्कारलाई समेत प्रोत्साहन गर्छ।

निर्देशिकाका प्रावधान र प्रणालीगत जोखिम

अवसरका बीच यसभित्रका प्राविधिक जोखिमहरू उत्तिकै चुनौतीपूर्ण छन्। निर्देशिका अनुसार कायम गर्नुपर्ने 'प्रारम्भिक मार्जिन' (Initial Margin) र 'मर्मत सम्भार मार्जिन' (Maintenance Margin) का प्रावधानहरू साना लगानीकर्ताका लागि जटिल हुन सक्छन्। बजारमा आउने सानो गिरावटले पनि जब मर्मत सम्भार मार्जिनको सीमा काट्छ, तब 'मार्जिन कल' को प्रक्रिया सुरु हुन्छ। निर्देशिका बमोजिम तोकिएको समयभित्र थप नगद वा सेयर दाखिल गर्न नसकेमा ब्रोकरले गर्ने 'फोर्स सेलिङ' ले लगानीकर्ताको सम्पत्ति मात्र सिध्याउँदैन, बरु उसलाई ऋणको भारी बोकाएर बजारबाटै बाहिरिने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। सूचना र बजारको प्राविधिक विश्लेषणमा पहुँच नभएका लगानीकर्ताका लागि यो सुविधा सुरक्षा कवच नभई जोखिमको धराप बन्ने खतरा रहन्छ।

लगानीकर्ताका लागि युक्ति र विवेकपूर्ण कदम

बजारको अवसर छोप्न र जोखिमबाट बच्न लगानीकर्ता आफैँ सुसूचित हुनुको विकल्प छैन। निर्देशिकाका प्रत्येक बुँदालाई मसिनो गरी अध्ययन गरेर मात्र यो सेवा लिनु बुद्धिमानी हुन्छ। लगानीकर्ताले भावनामा बहकिएर भन्दा पनि बजारको प्रवृत्ति र कम्पनीको आधारभूत वित्तीय अवस्था हेरेर मात्र ऋण सुविधामार्फत सेयर खरिद गर्ने युक्ति लगाउनुपर्छ। 'स्टप लस' जस्ता जोखिम व्यवस्थापनका औजारहरूलाई कडाइका साथ पालना गर्नु अनिवार्य छ।

नियामक निकाय धितोपत्र बोर्डले निर्देशिका कार्यान्वयनसँगै 'सेयर शिक्षा कार्यक्रम' मार्फत यी प्राविधिक विषयमा व्यापक अन्तरक्रिया गर्नु पर्छ। लगानीकर्ता संघ-संगठनहरूले पनि केवल माग राख्ने काममा मात्र सीमित नभई, आफ्ना सदस्यहरूलाई कसरी सुरक्षित रूपमा मार्जिन सुविधाको लाभ लिने भन्ने विषयमा प्रशिक्षित गर्नुपर्छ। अवसर र जोखिमको यो सन्तुलनमा धैर्यता र सही रणनीतिको फ्युजन नै अहिलेको पूँजी बजारको आवश्यकता हो।

(लेखक नेपाल सेयर बजार लगानीकर्ता संघका महासचिव हुन)

अर्थ संसारमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई [email protected] मा पठाउनु होला। *फेसबुक र ट्वीटरमार्फत पनि हामीसँग जोडिन सकिनेछ । हाम्रो *युटुब च्यानल पनि हेर्नु होला।